แต่อย่างไรก็ตาม  ภารกิจที่น่าจะถือได้ว่าเป็นภารกิจหลักที่ทุกพื้นที่จะต้องดำเนินการก็คือการลาดตระเวนตรวจตราพื้นที่เพื่อสำรวจป้องกันตลอดจนปราบปรามการลักลอบกระทำผิดทั้งการล่าสัตว์ป่า  การตัดไม้  และการบุกรุกแผ้วถางยึดถือครอบครองพื้นที่ป่าอนุรักษ์  และเป็นภารกิจที่ผู้พิทักษ์ป่าทุกคนตระหนักดีว่า  เป็นภารกิจที่ยากลำบาก  และต้องอาศัยความอดทน  ความชำนาญ  ปฏิภาณ  ไหวพริบ  และที่สำคัญที่สุดที่เจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานในด้านนี้ทุกคนจะต้องมีเป็นคุณสมบัติประจำตัว  คือ  ความรักและความหวงแหนในทรัพยากรธรรมชาติ
          พื้นที่ป่าอนุรักษ์ของกรมอุทยานแห่งชาติ  สัตว์ป่า และพันธุ์พืช  ทั้งเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าและอุทยานแห่งชาติ  อาจมีการแบ่งการบริหารพื้นที่เป็นการภายในแตกต่างกันออกไป  แต่ที่เหมือนกันอย่างหนึ่งคือ  ทุกแห่งจะต้องมีหน่วยพิทักษ์ป่า  และในหน่วยพิทักษ์ป่าแต่ละแห่งจะต้องมีเจ้าหน้าที่ผู้ทำหน้าที่พิทักษ์ป่าจะมากหรือน้อยหรือมีแนวทางวิธีการในการปฏิบัติงานอย่างไร  ส่วนใหญ่ขึ้นกับวิสัยทัศน์  หรือแนวความคิดของหัวหน้าพื้นที่นั้นๆ เป็นสำคัญ  ซึ่งดีกรีที่ปฏิบัติงานอาจมีตั้งแต่การตรวจปราบปรามอย่างเข้มข้น  ไปจนถึงการใช้การประชาสัมพันธ์  การสร้างกระบวนการมีส่วนร่วม  การสร้างแนวร่วม  เพื่อการปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ  แต่คงไม่มีเจ้าหน้าที่คนใดปฏิเสธได้ว่า  การลาดตระเวนตรวจปราบปรามเป็นภารกิจสำคัญที่จะต้องปฏิบัติและมิอาจเพิกเฉย ละเลยการปฏิบัติได้  เพราะนั้นหมายถึงทรัพยากรธรรมชาติหลายชนิดจะต้องสูญเสียไปอย่างไม่มีทางนำกลับมาได้

          คำถามจึงคงมีอยู่ว่า  แล้วเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนกันอย่างไร  เพราะพื้นที่ป่าดงที่มีภูเขาสลับซับซ้อนกว้างใหญ่นับล้านไร่  การที่เจ้าหน้าที่จะเดินลาดตระเวนหรือไม่จะทำอย่างเข้มข้นจริงจังหรือทำพอแค่เป็นพิธี  หรือถึงขนาดแอบอ้างรายงานเท็จว่าเดินลาดตระเวน  แต่ข้อเท็จจริง  กลับจับกลุ่มเล่นการพนันหรือแอบทำผิดเสียเอง  ซึ่งย่อมยากที่ใครจะสามารถติดตามตรวจสอบได้

          เมื่อประมาณปลายปี  2547  กรมอุทยานแห่งชาติ  สัตว์ป่า  และพันธุ์พืช  โดยเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง  ได้ริเริ่มนำเอาระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์  อันเป็นฐานข้อมูลที่ได้จากผลสำเร็จของการดำเนินงานตามโครงการการจัดการผืนป่าตะวันตกเชิงระบบนิเวศหรือ  WEFCOM : Ecosystem  management มาใช้ในการวางแผนดำเนินงานเพื่อติดตามการลาดตระเวนสำรวจและตรวจปราบปรามการกระทำผิดเป็นครั้งแรกในประเทศ  ทดแทนการลาดตระเวนตามปกติที่มีการดำเนินการทั่วไปมาก่อน  โดยวางวิสัยทัศน์หรือหลักการแนวทางไว้  3  ประการคือ  เป็นการนำวิชาการมาใช้เป็นหลักในการดำเนินงาน  และมุ่งให้การดำเนินงานมีความโปร่งใสตรวจสอบได้ ที่สำคัญ คือ การมุ่งสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมต่อผู้เกี่ยวข้องเพื่อปกป้องทรัพยากรธรรมชาติ

          ทุกเดือนเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนโดยเฉพาะผู้นำชุดจะต้องนำข้อมูลที่ได้มีการบันทึกไว้มาบรรจุลงในระบบฐานข้อมูลในห้องปฏิบัติการที่สำนักงานเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง  เพื่อเจ้าหน้าที่จะได้ประมวลการปฏิบัติการในรูปสถิติวิเคราะห์และประเมินสถานการณ์ในภาพรวมต่อไป โดยปัจจุบันได้มีการกำหนดระยะเวลาไว้ว่าทุก  4  เดือน  ทางเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งจะได้มีการเชิญผู้นำชุมชนรวมทั้งเจ้าหน้าที่ด้านอื่นที่เกี่ยวข้องในบริเวณใกล้เคียงให้เข้ามาร่วมกันรับทราบข้อมูลข้อเท็จจริงที่เกิดขึ้นและร่วมกันพิจารณาวางแผนเพื่อ การแก้ไขและป้องกันการลักลอบทำลาย   ทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ร่วมกันต่อไป ซึ่งในอนาคตอาจมี  การดำเนินการเพื่อการเสริมอาชีพหรือสร้างจิตสำนึกต่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติในหมู่บ้านเป้าหมายที่ข้อมูลระบุว่าเป็นแหล่งรวมของพรานป่าหรือผู้ที่มุ่งกระทำผิดในพื้นที่

ผู้นำชุมชน ในพื้นที่ใกล้เคียงเขตฯห้วยขาแข้ง
ร่วมรับทราบข้อมูลและข้อเท็จจริง ที่ได้จากการลาดตระเวนของเจ้าหน้าที่

          “เราเน้นให้เจ้าหน้าที่ผู้ทำการลาดตระเวนเป็นผู้รายงานสถานการณ์จริงที่ได้ตรวจพบแก่ที่ประชุม  ซึ่งในระยะแรกๆ ก็ดูจะติดขัดบ้างเพราะเจ้าหน้าที่ผู้ปฏิบัติงานในป่าส่วนใหญ่จะพูดไม่ค่อยเป็น  แต่เราก็ขอให้เขาพยายาม  เพราะการรายงานจะเป็นธรรมชาติเห็นอย่างไรก็เล่าอย่างนั้น  ที่สำคัญผู้ทำหน้าที่ลาดตระเวนเกือบทั้งหมดก็เป็นลูกหลานพี่น้องกับผู้นำชุมชนที่เข้ามาร่วมรับฟังรายงาน  เขาจะสื่อสารกันให้รับรู้และเข้าอกเข้าใจซึ่งกันและกันต่อไป”  นายสุนทร  ฉายวัฒนะ  หัวหน้าฝ่ายป้องกัน และปราบปรามกล่าว

            “เคยมีคนเสนอความเห็นเสมอว่าเราควรเปิดโอกาสให้ชาวบ้านร่วมลาดตระเวนกับชุดลาดตระเวนด้วย  เพื่อเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการมีส่วนร่วม

แต่ข้อนี้หลายฝ่ายยังมีข้อขัดแย้งและมีความเห็นแตกต่าง ส่วนผมเองเชื่อว่ากระบวนการมีส่วนร่วมอันเป็นหัวใจหลักส่วนหนึ่งของการป้องกันดูแลรักษาทรัพยากรธรรมชาติ จะต้องมีระบบและความเหมาะสม การลาดตระเวนในป่าลึกที่สลับซับซ้อน  เช่น  ป่าในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง  ภัยอันตรายมีมาก  ความตั้งใจดีอย่างเดียวอาจไม่พอ  และที่สำคัญผู้กระทำผิดที่เข้ามาลักลอบล่าสัตว์ป่าในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้งจะมีและใช้อาวุธปืนเป็นหลัก  และส่วนใหญ่เป็นอาวุธปืนที่ทันสมัย  จำเป็นที่เจ้าหน้าที่จะต้องมีอาวุธปืนด้วย      ดังนั้น  การปฏิบัติงานด้วยกันกับบุคคลภายนอกที่ต่างก็มีอาวุธปืน  เมื่อเกิดกรณีคับขันและการฝึกฝนการปฏิบัติงานด้วยกันอย่างสม่ำเสมอจนเกิดความชำนาญ  ชนิดที่เรียกว่ารู้ทางกันเป็นเรื่องที่ไม่อาจทำได้  เนื่องจากชาวบ้านเองก็มีสัมมาชีพที่ต้องปฏิบัติ  ความผิดพลาดจึงอาจจะเกิดขึ้นได้  และนี่เป็นประเด็นสำคัญที่ต้องพิจารณา” นายไพโรจน์  ลิ้มเจริญ  หัวหน้าเจ้าหน้าที่โครงการจัดการผืนป่ามรดกโลกเชิงระบบนิเวศ  กล่าวให้ความเห็น

เจ้าหน้าที่ลาดตระเวน นำเสนอข้อมูลและข้อเท็จจริงที่ได้จากการปฏิบัติงาน ให้ที่ประชุม ได้รับทราบ

          “โปรแกรมการวิเคราะห์และติดตามการดำเนินงานที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง  ใช้อยู่นี้ส่วนหนึ่งเป็นการประยุกต์มาจากการใช้  MIKE  Program  ซึ่งเป็นโปรแกรมที่ใช้ติดตามการลักลอบล่าช้างป่าในทวีปอัฟริกา  แต่เราได้ช่วยกันทำให้การบันทึกทำได้ง่ายและสะดวกรวดเร็ว  เจ้าหน้าที่ที่ผ่านการฝึกอบรมมาบ้างจะบันทึกหรือกรอกข้อมูลในลักษณะเช็คหรือกาเครื่องหมายได้ทันทีอย่างไม่ผิดพลาด  ที่สำคัญจุดพิกัดที่มีการบันทึกด้วยเครื่องมือ  GPS. ที่มีอยู่ประจำชุดลาดตระเวนมีความแม่นยำสูงและเมื่อนำมาบันทึกลงในฐานข้อมูลแผนที่สารสนเทศภูมิศาสตร์ จะทำให้ทุกฝ่ายสามารถทราบได้ว่าชุดลาดตระเวนของเราแต่ละชุดไปไหนและพบเจออะไรบ้าง” ดร.อนรรฆ พัฒนวิบูลย์  ผู้อำนวยการสมาคมอนุรักษ์สัตว์ป่าประเทศไทย  ผู้เข้ามาให้คำแนะนำช่วยเหลือกิจกรรมการลาดตระเวนนี้ตั้งแต่ต้นให้ความเห็น

          ไม่ว่ากระแสการอนุรักษ์ของประเทศเราจะเป็นอย่างไร ไม่ว่าการพูดเรื่องการลักลอบทำลายทรัพยากรธรรมชาติ  การลักลอบฆ่าสัตว์ป่า  จะสร้างความสะเทือนใจกับประชาชนเพิ่มขึ้นหรือลดลง  พวกเรายินดีเสมอที่จะเป็นคนอีกกลุ่มหนึ่งที่จะยืนหยัดไม่ยอมแพ้และพยายามทุกทางที่จะหยุดยั้งการกระทำผิดเหล่านั้นไม่ว่าเป็นสภาวะที่ดูเหมือนมีผู้คนรายล้อมให้กำลังใจเช่นเมื่อ  16  ปีที่ผ่านมา  หรือสลดหดหู่  เหงา  และโดดเดี่ยว  เช่นที่เป็นอยู่ในปัจจุบันผู้พิทักษ์ป่าที่แท้จริงไม่มีสิทธิและไม่มีเวลาที่จะท้อถอย 

          อนุสาวรีย์  ของสืบนาคะเสถียร  คงจะยืนยันคำกล่าวที่ว่า  นักอนุรักษ์ที่ดีจะต้องทำหน้าที่เหล่านี้ได้  ไม่ว่าจะขณะที่มีชีวิตอยู่หรือแม้จะเสียชีวิตไปแล้วก็ตาม  และประเทศเราต้องการนักอนุรักษ์ที่ดีแบบนี้สักอีกกี่คน…..